به آذربايجان و از آنجا با قاطر و كاروان به نقاط مختلف ، حمل مىكردند . دولت ايران پستهاى امانتى را كه وزنشان بيشتر از 5 كيلوگرم باشد يا قيمتشان بنا به اظهار فرستنده ، بيشتر از 500 فرانك باشد ، قبول نمىنمايد . بمناسبت مشكلات حمل‌ونقل در داخل ايران و بمناسبت نرخ گران تعرفه‌هاى ايران ، بعضى راهها براى ارسال پستهاى امانتى اقرب به صواب و نفع است چنان كه در ذيل ديده مىشود : 1 ) از راه روسيه پستهايى كه راجع به نقاط مركزى و شمالى است . 2 ) از راه هند ( انگليس ) پستهايى كه راجع به نقاط جنوبى و جنوب شرقى است . 3 ) از راه آلمان و جهازات آلمانى ، پستهايى كه راجع به نقاط اطراف خليج فارس است : بندرعباس ، لنگه ، بوشهر و محمره . » « 1 » كشتيرانى « در خليج فارس ، در زير بيرق ايران ، فقط يك كشتى مال التجاره هست ولى قايقهاى بزرگ ( بقله ) كه از 150 تا 900 خروار بارگير دارند متعدد هستند ، و مال التجاره را از بمبئى به ايران و از ايران به بمبئى و جزاير مالابار و سواحل زنگبار حمل مىكنند . قايقهاى كوچكتر هست ( بقره ) كه اغلب كمتر از 60 خروار گنجايش بارگيرى دارد ، و براى حمل‌ونقل و صيد مرواريد در سواحل خليج فارس و بحر عمان به كار مىرود ؛ و از روى تخمين ، مىتوان گفت كه بنادر كوچك ، مانند : هنديان ، زيدين ، ديلم ، ريگ ، كنگان ، طاهرى ، قشم ، هرمز و غيره از صد تا چندين صد بقره دارند . عمدهء حمل‌ونقل مال التجاره در خليج فارس ، با كشتيهاى انگليسى است و تا پيش از 1324 در خليج فارس كشتى آلمانى نبود ولى از آن تاريخ ببعد ، كشتيهاى دولت مزبور بناى آمدورفت را گذاشت و بتدريج ، از مجموع كشتيهاى دول ديگر ( عثمانى ، روس ، عرب و فرانسه ) باستثناى انگليسى ، زيادتر گرديد . در بحر خزر ، بموجب عهدنامهء گلستان و تركمنچاى ، هيچ دولتى غير از روسيه حق داشتن كشتى جنگى نداشت . دولت روسيه از سال 1286 قمرى ، تأسيس شركتهاى كشتيرانى در بحر خزر و حتى فروختن سهام كمپانيهاى بحر خزر را به خارجيهاى غير روسى قدغن كرد . بطوريكه از آمار ادارهء گمرك ايران كه از سال 1324 قمرى به بعد منتشر شده برمى - آيد ، كشتيهاى بخارى و شراعى ايران ، انگليس ، روس ، آلمان ، عرب ، عثمانى و فرانسه با ظرفيتهاى مختلف از سه تن تا يك ميليون تن در خليج فارس فعاليت مىكردند كه از آن ميان 27 كشتى بخارى و 2164 كشتى شراعى به ايران تعلق داشته . در سال 1332 - 1331 قمرى ، مجموع كشتيهاى بخارى و شراعى كه به بنادر خليج فارس وارد شده است ، 4051 بوده كه از آن عده ، 1211 عدد آن بخارى بوده در حالىكه مجموع كشتيهايى كه به بنادر بحر خزر وارد شده‌اند 3658 است و از اين عده ، 1907 عدد آن بخارى و بقيه شراعى بوده است . علاوه بر خليج فارس و بحر خزر و درياچهء اورميه ، شط العرب هم تا محمره قابل كشتيرانى است و كشتيهاى بزرگ هم در آنجا مىتوانند تردد نمايند . . . »

--> ( 1 ) . همان . ص 60 - 59 .